Spółdzielnia europejska (SCE) – założenie, organy i ryzyka

Autor: Błażej Bladowski

Zakres opracowania: SCE, jej założenie, organy, statut i ryzyka transgraniczne.

Spółdzielnia europejska jest ponadnarodową formą prowadzenia działalności na obszarze Unii Europejskiej. Jej wybór ma sens wtedy, gdy działalność, członkowie lub struktura organizacyjna rzeczywiście obejmują więcej niż jedno państwo. Przed decyzją trzeba porównać SCE z krajową spółdzielnią, spółką europejską i lokalną spółką kapitałową.

Najważniejsze elementy SCE

Możliwe sposoby utworzenia

• założenie przez osoby lub podmioty związane z co najmniej dwoma państwami;
• połączenie spółdzielni podlegających prawu różnych państw;
• przekształcenie spółdzielni posiadającej podmiot zależny lub zakład w innym państwie;
• inne tryby przewidziane w przepisach unijnych i krajowych.

Porównanie form organizacyjnych warto oprzeć na koncepcji i analizie przedsięwzięcia: celu gospodarczym, roli uczestników, finansowaniu i sposobie podejmowania decyzji. Przy ustalaniu założeń podatkowych pomocna jest także wiedza o interpretacji podatkowej i granicach jej zastosowania. Sam wybór ponadnarodowej nazwy nie rozstrzyga tych kwestii.

Proces analizy przed wyborem

1. zidentyfikuj państwa działalności i członków;
2. porównaj formy krajowe i ponadnarodowe;
3. ustal koszty rejestracji, obsługi i raportowania;
4. wybierz system organów i przygotuj statut;
5. sprawdź skutki podatkowe, pracownicze i regulacyjne;
6. potwierdź wymogi rejestracyjne w państwie siedziby.

Spółdzielnia europejska i jej podstawa prawna

W poprzednim artykule zajęliśmy się tematem spółki europejskiej  – najbardziej popularnej formy spośród wszystkich ponadnarodowych form prowadzenia działalności gospodarczej. Spośród znanych polskiemu prawu osób prawnych jest ona najbardziej podobna do spółki akcyjnej, jednakże cechuje się pewnymi odmiennościami takimi jak możliwość powołania organu, który zajmuje się zarówno zarządem jak i nadzorem w spółce. Oprócz spółki europejskiej prawo unii europejskiej stworzyło również inne konstrukcje prawne, które umożliwiają prowadzenie działalności gospodarczej w więcej niż jednym kraju Unii Europejskiej. Chociaż nie cieszą się taką popularnością jak spółka europejska to i tak znajdują swoich zwolenników. W niniejszym artykule zajmiemy się następującą formą prowadzenia działalności gospodarczej – spółdzielnią europejską. 

Podstawa prawna SCE

Spółdzielnia Europejska (Societas Cooperativa Europaea) została uregulowana w Rozporządzeniu Rady (WE) nr 1435/2003 z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie statutu spółdzielni europejskiej a także w ustawie z dnia 22 lipca 2006 r. o spółdzielni europejskiej. Zgodnie z art. 2 rozporządzenia SCE może powstać między innymi przez założenie przez co najmniej pięć osób fizycznych związanych z co najmniej dwoma państwami członkowskimi, przez określone grupy osób fizycznych i prawnych, przez połączenie spółdzielni z różnych państw członkowskich albo przez przekształcenie spółdzielni spełniającej warunek działalności transgranicznej. Szczegółowe warunki każdego trybu należy sprawdzić w art. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1435/2003 oraz w polskiej ustawie o spółdzielni europejskiej.

Kapitał i statut SCE

Kapitał SCE wyraża się w walucie krajowej, a przy siedzibie poza strefą euro można wyrazić go również w euro. Kapitał subskrybowany wynosi co najmniej 30 000 euro. Kapitał ten dzieli się na udziały, które są imienne. Przepisy krajowe wymagające wyższego kapitału przy określonym rodzaju działalności stosuje się także do SCE. Odrębna reguła art. 3 ust. 5 rozporządzenia dotyczy zmienności kapitału: jego zmiany związane z wpłatami, przyjęciem lub wystąpieniem członków nie wymagają zmiany statutu ani ogłoszenia, z zachowaniem ustawowego i statutowego minimum. Kapitał może być tworzony wyłącznie z aktywów posiadających wartość ekonomiczną. Udziały nie mogą być wydawane w zamian za zobowiązanie się członków do wykonania pracy lub świadczenia usług – podobnie jak w znanej w Polsce spółce akcyjnej lub spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. 

Treść statutu

Głównym aktem regulującym strukturę spółki jest jej statut. Zgodnie z postanowieniami rozporządzenia “statut SCE” oznacza zarówno akt założycielski, jak i statut SCE w ścisłym znaczeniu, w przypadku gdy stanowi on odrębny dokument. Statut jest opracowywany przez członków spółdzielni zgodnie z przepisami dotyczącymi zakładania spółdzielni, które podlegają prawu Państwa Członkowskiego siedziby statutowej SCE. Członkowie założyciele sporządzają statut w formie pisemnej i go podpisują. Statut spółdzielni europejskiej powinien zawierać co najmniej firmę spółdzielni, która zawiera dodatkowe oznaczenie “SCE” na początku lub na końcu oraz, gdzie sytuacja tego wymaga, zwrot “z ograniczoną odpowiedzialnością”, określenie przedmiotu działalności spółdzielni, imiona i nazwiska osób fizycznych oraz firmy spółek będących członkami założycielami SCE, a w przypadku tych ostatnich, przedmiot ich działalności oraz siedzibę statutową, siedzibę statutową SCE, warunki i procedury przyjmowania i wykluczania członków oraz wypowiedzenia członkostwa, prawa i obowiązki członków oraz kategorie członków, jak również prawa i obowiązki członków danej kategorii, wartość nominalną udziałów, wysokość kapitału subskrybowanego oraz wskazanie, że wysokość kapitału jest zmienna, szczególne przepisy dotyczące kwot ewentualnie umieszczanych w ustawowej rezerwie, pochodzących z uszczuplenia nadwyżek finansowych, kompetencje członków każdego z organów, przepisy dotyczące wyboru i odwoływania członków organów, wymogi dotyczące większości i kworum, czas trwania spółdzielni, jeżeli jest on ograniczony.

Jak widać, statut spóldzielni jest kompleksowym aktem, o wysokim stopniu szczegółowości. Jednocześnie, możliwość uregulowania tak wielu spraw w statucie spółdzielni i nie narzucanie ich przepisami prawa powoduje dość istotny luz decyzyjny członków założycieli spółdzielni. 

Siedziba i rejestracja SCE

Siedziba statutowa SCE musi znajdować się na terytorium Unii Europejskiej, w tym samym Państwie Członkowskim, co jej główny zarząd (konieczność lokalizacji w tym samym miejscu siedziby rzeczywistej i statutowej). Ponadto Państwo Członkowskie może nakładać na SCE zarejestrowaną na jego terytorium, obowiązek umiejscowienia głównego zarządu i siedziby statutowej w tej samej miejscowości. 

W odniesieniu do powstania spółdzielni europejskiej jest ono uregulowane przez prawo państwa siedziby statutowej. Jeśli chodzi o wpis spółdzielni europejskiej do rejestru to każda SCE podlega wpisowi w rejestrze Państwa Członkowskiego, w którym ma swoją statutową siedzibę, określonym przez prawo tego Państwa Członkowskiego zgodnie z przepisami właściwymi dla spółek akcyjnych. W Polsce to Krajowy Rejestr Sądowy jest odpowiedzialny za rejestrację Spółek, a co za tym idzie, również za rejestrację spółdzielni europejskiej. Również dokumenty i informacje dotyczące SCE, podlegające ogłoszeniu na podstawie niniejszego rozporządzenia, ogłasza się w sposób określony przez przepisy prawa Państwa Członkowskiego, w którym SCE ma swoją siedzibę statutową, właściwe dla spółek akcyjnych chcociaż o rejestracji spółdzielni europejskiej oraz jej wykreśleniu ogłasza się również w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (po tym jak zostanie to ogłoszone zgodnie z prawem państwa siedziby statutowej).

W dniu rejestracji spółdzielnia nabywa osobowość prawną. 

Organy spółdzielni europejskiej

W odniesieniu do organów, które można wyróżnić w spółdzielni europejskiej to podobnie jak w Spółce Europejskiej są to Walne Zgromadzenie oraz Organ Nadzorczy i Organ Zarządzający (w przypadku dualistycznego systemu zarządzania) albo Organ Administrujący (w przypadku monistycznego systemu zarządzania).
W systemie dualistycznym organ zarządzający prowadzi sprawy SCE na własną odpowiedzialność oraz reprezentuje ją w stosunkach z osobami trzecimi oraz przed sądami. Państwo Członkowskie może postanowić, że dyrektor wykonawczy prowadzi sprawy bieżące związane z zarządzaniem na własną odpowiedzialność, na tych samych zasadach, jakie są przewidziane w przypadku spółdzielni mających statutową siedzibę na terytorium tego Państwa Członkowskiego a Członek lub członkowie organu zarządzającego są powoływani i odwoływani przez organ nadzorczy.

Organ zarządzający wybiera przewodniczącego spośród swoich członków, zgodnie ze statutem, który m.in. zwołuje jego posiedzenia. Organ nadzorczy sprawuje nadzór nad prowadzeniem spraw przez organ zarządzający. Nie prowadzi on samodzielnie spraw SCE ani nie reprezentuje jej w stosunkach z osobami trzecimi. Reprezentuje on jednak SCE w stosunkach z organem zarządzającym lub członkami tego organu, w postępowaniach sądowych lub przy zawieraniu umów, a jego członkowie są powoływani przez Walne Zgromadzenie.

W przypadku systemu monistycznego sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Organ administrujący prowadzi sprawy SCE oraz reprezentuje ją w stosunkach z osobami trzecimi oraz przed sądami. Członkowie organu administrującego, oraz, jeżeli statut tak stanowi, również ich zastępcy, są powoływani przez walne zgromadzenie.

Jak widać, mimo że w nazwie pada słowo spółdzielnia, sama struktura bardziej przypomina Spółkę. Oczywiście, są tutaj członkowie (tworzący walne zgromadzenie) jednakże sam sposób powstania bardziej przypomina Spółkę niż typową Spółdzielnia znaną nam z praca spółdzielczego. Sama struktura jest niezwykle ciekawa i daje wiele możliwości – w szczególnie dzięki temu że kapitał konieczny do jej założenia jest stosunkowo niski.

System dualistyczny i monistyczny

Jeżeli o wyborze formy ma decydować cel społeczny lub sposób przeznaczania wyniku, porównaj założenia projektu z opisem spółki z o.o. non profit. Przy porównywaniu zasad członkostwa i pozycji właścicielskiej osobno sprawdź prawa i obowiązki wspólnika spółki z o.o.. To punkty porównania różnych modeli, a nie zamienne nazwy tej samej konstrukcji.

Ryzyka transgraniczne

• różnice w prawie państwa siedziby i państw działalności;
• obowiązki rejestrowe i publikacyjne;
• język dokumentów oraz koszty tłumaczeń;
• opodatkowanie, VAT, pracownicy i ubezpieczenia;
• przeniesienie siedziby i zmiana struktury organów;
• konflikty między statutem a przepisami bezwzględnie obowiązującymi.

Powiązane tematy

• Przekształcenia spółek
• Firma przedsiębiorcy
• Optymalizacja podatkowa
• Oferta dla spółek i przedsiębiorców

Najczęstsze pytania

Czy SCE można założyć wyłącznie w Polsce?

SCE ma charakter unijny, ale podlega rejestracji i częściowo prawu państwa siedziby statutowej.

Czy SCE jest tym samym co spółka europejska?

Nie. To odrębne konstrukcje o innych celach, zasadach członkostwa i podstawach prawnych.

Czy statut SCE może dowolnie regulować wszystkie kwestie?

Statut daje szerokie możliwości, ale nie może wyłączać przepisów bezwzględnie obowiązujących.

Czy forma ponadnarodowa zawsze jest korzystniejsza?

Nie. Korzyść zależy od rzeczywistej działalności transgranicznej, kosztów i potrzeb organizacyjnych.

Materiał ma charakter informacyjny. Przed wyborem SCE trzeba sprawdzić aktualne przepisy unijne i krajowe.

Materiały Fabryki Kreatywnej łączą zagadnienia organizacji spółek, dokumentów i finansowania. Przy analizie własnej sytuacji przygotuj aktualną umowę oraz opis decyzji wymagającej rozstrzygnięcia.