Jak przygotować i przeprowadzić share deal albo asset deal? Ten poradnik porządkuje dokumenty, zgody, podpisanie umowy, przekazanie i kontrolę czynności po transakcji. Jeśli dopiero wybierasz strukturę i chcesz porównać ryzyka, podatki oraz to, kto otrzymuje cenę, zacznij od porównania sprzedaży udziałów i aktywów. Przed dniem podpisania umowy ustal, kto dostarczy każdą wymaganą zgodę, kto potwierdzi zapłatę ceny i kto podpisze protokół przekazania.
Przed transakcją zadłużonej spółki sprawdź zobowiązania, nieruchomości, zabezpieczenia, postępowania i ryzyko odpowiedzialności zarządu. Zakres przygotowania opisuje usługa skupu spółek. Przydatne są przewodnik po zadłużonej spółce oraz centrum odpowiedzialności zarządu. Spółka jest odrębną osobą prawną, posiadającą własny majątek i zobowiązania; plan czynności musi odpowiadać rzeczywistemu przedmiotowi umowy.
Kupujący chce przejąć działający zakład. Czy projekt umowy wymienia udziały wspólnika, przedsiębiorstwo spółki, czy konkretne maszyny i prawa? Odrębnej analizy wymaga wpływ transakcji na konkurencję i ewentualny obowiązek zgłoszenia koncentracji. Przy asset deal nabywca składników majątku nie staje się z tego powodu wspólnikiem spółki sprzedającej. Jeśli spółka ma długi, porównaj sprzedaż udziałów z alternatywami i sprawdź zakres usługi skupu spółek.
Dwa modele nabycia działalności to share deal, czyli zakup udziałów, oraz asset deal, czyli zakup przedsiębiorstwa, zorganizowanej części lub wybranych aktywów. W transakcji zadłużonej spółki istotne są także skutki sprzedaży udziałów i odpowiedzialność za wcześniejszy okres.
Spółka z o.o. czy spółka akcyjna? Poniższa lista opisuje przede wszystkim sprzedaż udziałów spółki z o.o. Gdy przedmiotem transakcji są akcje spółki akcyjnej, nie przenoś automatycznie tych samych wymogów dokumentowych. Zobacz warianty nabycia i sprzedaży akcji S.A., a następnie sprawdź statut, ograniczenia rozporządzania akcjami i właściwy sposób dokonania transakcji.
Share deal: dokumenty i czynności przy sprzedaży udziałów
Forma zbycia udziału (art. 180 Kodeksu spółek handlowych)
Share deal to nic innego jak nabycie praw udziałowych (udziałów) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie umowy sprzedaży (bądź innej umowy przenoszącej własność) udziałów.
Jeśli oferta obejmuje 100% udziałów, porównaj ich liczbę w projekcie umowy z dokumentacją spółki.
Nabywca udziałów staje się wspólnikiem, a nie bezpośrednim właścicielem majątku spółki. Spółka nadal jest odrębnym podmiotem; jej prawa i zobowiązania pozostają przy niej. Sama sprzedaż udziałów nie przenosi na kupującego własności poszczególnych składników majątku spółki.
Zbycie udziału w spółce z o.o. wymaga co do zasady formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 § 1 Kodeksu spółek handlowych). Ustawa przewiduje również szczególny tryb wykorzystania wzorca umowy w systemie teleinformatycznym, jeśli spełnione są jego warunki. Przy działaniu przez pełnomocnika trzeba dodatkowo ocenić wymaganą formę pełnomocnictwa. Sprawdź umowę spółki, ograniczenia zbycia, osoby uprawnione do podpisu i sposób udokumentowania zawiadomienia spółki. Praktyczny proces rozwija poradnik o zmianie wspólnika.
Umowa sprzedaży udziałów i zgody
Zgodnie z art. 187 k.s.h. przejście udziału jest skuteczne wobec spółki od chwili, gdy otrzyma zawiadomienie wraz z dowodem dokonania czynności. Zawiadomić może zbywca lub nabywca. Dla stron istotne są więc nie tylko podpisy i zapłata ceny, lecz także dowód doręczenia spółce odpowiednich dokumentów, aktualizacja księgi udziałów oraz ustalenie wymaganych zgód. Szczegóły sprawdź w Kodeksie spółek handlowych i poradniku transakcyjnym.
Niekiedy zawarcie umowy sprzedaży udziałów wymaga uzyskania specjalnych zgód lub zezwoleń - zarówno administracyjnoprawnych jak i korporacyjnych.
Niektóre transakcje mogą wymagać zgłoszenia zamiaru koncentracji przedsiębiorców Prezesowi UOKiK przed ich dokonaniem. Sam zakup udziałów nie oznacza automatycznie obowiązku zgłoszenia: trzeba ocenić rodzaj koncentracji, obroty uczestników i ustawowe wyłączenia w konkretnej sprawie. Zobacz informacje UOKiK o kontroli koncentracji oraz poradnik o ochronie konkurencji.
Zgoda spółki na zbycie udziału nie jest wymagana w każdej transakcji. Art. 182 § 1 Kodeksu spółek handlowych pozwala uzależnić zbycie od zgody spółki lub ograniczyć je w inny sposób w umowie spółki. Przed podpisaniem należy sprawdzić aktualną umowę, wymagany organ i tryb uzyskania zgody oraz ewentualne dodatkowe ograniczenia ustawowe.
Zgłoszenie zmiany wspólnika
Po zbyciu udziałów zadbaj o zawiadomienie spółki i przedstawienie dowodu przejścia udziałów zgodnie z art. 187 k.s.h., aktualizację księgi udziałów i listy wspólników oraz ocenę, które dane należy zgłosić do KRS. Sposób złożenia wniosku i wymagane załączniki zależą od rodzaju zmiany oraz trybu rejestrowego. Nie należy opierać transakcji na starym zestawie papierowych formularzy i stałej kwocie opłaty: przed złożeniem wniosku sprawdź aktualną instrukcję zmiany danych w KRS oraz dokumenty wymagane w konkretnej sprawie. Szczegółową kolejność czynności przedstawia poradnik o zmianie wspólnika spółki z o.o..
Sprzedaż udziałów zmienia wspólnika, a spółka pozostaje tym samym podmiotem ze swoim majątkiem i zobowiązaniami. Nie zakładaj jednak, że wszystkie warunki jej działania pozostaną bez zmian: umowy, finansowanie lub decyzje administracyjne mogą przewidywać obowiązki związane ze zmianą kontroli. Wpisz te warunki na listę czynności przed podpisaniem i zamknięciem transakcji.
Asset deal: ustalenie składników i możliwości ich przekazania
Asset deal oznacza nabycie przedsiębiorstwa, jego zorganizowanej części albo wybranych aktywów. Nie zmienia sam przez się wspólników sprzedającej spółki. Przykładem modelowym może być zakup wyposażenia warsztatu lub całego przedsiębiorstwa prowadzącego warsztat - są to różne przedmioty transakcji, z odmiennymi skutkami dla umów, pracowników i odpowiedzialności.
Przy asset deal nabywca musi ustalić, które zezwolenia, koncesje, umowy i prawa mogą zostać przeniesione, które wymagają zgody, a które trzeba uzyskać ponownie. Przy share deal formalnie nadal działa ta sama spółka, lecz umowy mogą zawierać klauzule zmiany kontroli, a szczególne przepisy lub warunki decyzji mogą przewidywać dodatkowe obowiązki. Nie zakładaj więc automatycznej ciągłości wszystkich uprawnień. Zestawienie ryzyk obu modeli rozwija porównanie sprzedaży udziałów i aktywów, a przy spółce zadłużonej sprawdź także legalność i ryzyka skupu udziałów.
Jak sprawdzić gotowość operacyjną do transakcji?
Przetestuj jeden rzeczywisty proces, np. przyjęcie zamówienia w pierwszym dniu po transakcji. Wskaż, kto będzie miał dostęp do systemu, kto wystawi fakturę i na czyj rachunek wpłynie zapłata. Każdy brak przypisz konkretnej osobie przed zamknięciem transakcji.
Jeżeli plan nabycia opiera się na zezwoleniu, licencji lub kluczowym kontrakcie, wpisz ten dokument na listę warunków do sprawdzenia. Zapisz podmiot uprawniony, zakres działalności, wymagane czynności i źródło potwierdzenia. Dotyczy to również planów wejścia na rynek przez zakup działającej spółki: sam fakt posiadania dokumentu nie zastępuje analizy jego warunków.
Lista kwestii wymagających potwierdzenia przed podpisaniem
Wybór modelu powinien wynikać z celu inwestora i mapy ryzyk, a nie z samej nazwy transakcji. Przy share deal kupujący przejmuje udziały w spółce, która nadal posiada swoją historię, umowy i zobowiązania. Jeżeli dopiero wybierasz między nabyciem działającego podmiotu a startem od zera, najpierw porównaj zakup gotowej spółki z założeniem nowej spółki z o.o.. Przy asset deal trzeba dokładnie określić, jakie składniki są przenoszone, jakie zgody są wymagane i czy nabycie przedsiębiorstwa powoduje ustawowe skutki wobec zobowiązań.
| Jeżeli priorytetem jest… | Co zbadać | Ryzyko pominięcia |
|---|---|---|
| ciągłość umów | klauzule zmiany kontroli i cesji | utrata kontraktu lub zgody |
| licencja albo koncesja | podmiot uprawniony i możliwość przeniesienia | brak prawa do działalności |
| ograniczenie historii | zakres aktywów i odpowiedzialność za przedsiębiorstwo | nieoczekiwane zobowiązania |
| ochrona ceny | retencja, escrow, gwarancje i odszkodowania | brak realnej rekompensaty |
Plan due diligence w pięciu etapach
- zdefiniuj przedmiot i cel transakcji;
- zbierz dokumenty finansowe, prawne, podatkowe i operacyjne;
- porównaj rejestry z księgami i oświadczeniami stron;
- wyceń ryzyka i zapisz je w umowie;
- przygotuj przekazanie oraz plan pierwszych 100 dni.
Przy zbieraniu materiałów skorzystaj z zestawów danych finansowych, korporacyjnych i dotyczących sporów. Przy sprzedaży aktywów uzupełnij je o dokumenty potwierdzające tytuł do każdego składnika oraz warunki przeniesienia umów i decyzji.
W razie zadłużenia spółki warto zestawić oba modele z analizą skupu zadłużonych spółek, przewodnikiem po zadłużeniu i materiałem o restrukturyzacji.
Nabycie przedsiębiorstwa nie zastępuje zgód kontrahentów
Wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada 2024 r., II CSKP 115/23. Sąd Najwyższy wskazał, że art. 55² k.c. nie pozwala nabywcy przedsiębiorstwa wejść w miejsce zbywcy do umownego stosunku prawnego wbrew woli drugiej strony. Sprawa dotyczyła odpowiedzialności za nienależyte wykonywanie usług księgowych po zmianach organizacyjnych usługodawcy.
Znaczenie praktyczne. Lista zamknięcia asset deal powinna wskazywać każdą istotną umowę, potrzebną zgodę, jej zakres i potwierdzenie uzyskania. Sam zapis między sprzedającym a kupującym nie gwarantuje skutecznej zmiany strony wobec kontrahenta. Przeniesienie wierzytelności, przejęcie długu i przeniesienie całego stosunku umownego trzeba rozróżnić, z uwzględnieniem przepisów szczególnych.
Lista czynności do zamknięcia transakcji
Do każdej pozycji wpisz konkretną osobę, uzgodniony termin i miejsce przechowywania potwierdzenia. Poniższe role są propozycją organizacji pracy, a nie określeniem ustawowej reprezentacji stron.
| Etap | Dokument lub rezultat | Kto koordynuje | Dowód wykonania |
|---|---|---|---|
| Opis przedmiotu | Wykaz udziałów albo składników i praw objętych transakcją; lista wyłączeń. | Osoby wyznaczone przez obie strony. | Uzgodniona wersja załącznika z datą. |
| Badanie i wyjaśnienia | Rejestr dokumentów, pytań i braków oraz ustalenia wpływające na umowę. | Koordynator badania. | Źródło odpowiedzi i status każdego otwartego pytania. |
| Zgody i warunki | Lista wymaganych zgód i czynności przed zamknięciem. | Osoba odpowiedzialna za daną zgodę po właściwej stronie. | Dokument zgody lub potwierdzenie wykonania czynności. |
| Podpisanie i cena | Uzgodniona umowa, załączniki i harmonogram rozliczenia. | Osoby uprawnione do działania za strony oraz osoba obsługująca płatność. | Podpisane dokumenty i dowód rozliczenia zgodnego z umową. |
| Przekazanie | Spis wydanych dokumentów, składników i otwartych spraw. | Wyznaczone osoby przekazujące i odbierające. | Protokół z datą, zakresem i listą braków. |
| Czynności po transakcji | Zawiadomienia, zgłoszenia i pozostałe zadania wynikające z analizy oraz umowy. | Osoba przypisana do każdego zadania. | Potwierdzenie doręczenia, zgłoszenia lub odbioru. |
Porównanie skutków obu struktur pozostaje w poradniku o sprzedaży udziałów i aktywów. Ta lista służy kontroli realizacji wybranego wariantu.
Due diligence przed transakcją
- sprawozdania finansowe, podatki i zadłużenie;
- umowy z klientami, dostawcami i finansującymi;
- pracownicy, spory i postępowania administracyjne;
- prawa do nieruchomości, marki, domeny i technologii;
- koncesje, zezwolenia i decyzje;
- zabezpieczenia, poręczenia i transakcje z podmiotami powiązanymi.
Jeżeli potrzebujesz szczegółowej listy dokumentów i ryzyk po stronie kupującego, zobacz przewodnik due diligence spółki przed zakupem.
Jak sprawdzić wykonanie po podpisaniu?
Porównaj podpisaną umowę z rzeczywistym rozliczeniem i protokołem przekazania. Przy każdej niewykonanej czynności zapisz brakujący dokument, odpowiedzialną osobę oraz uzgodniony termin. Osobno sprawdź gotowość pracowników, dokumentacji i operacji do dalszego działania. Podpisanie umowy nie zastępuje potwierdzenia wykonania wszystkich uzgodnionych zadań.
Checklista umowy
- precyzyjny przedmiot transakcji;
- oświadczenia i zapewnienia stron;
- warunki zawieszające i wymagane zgody;
- zasady rozliczenia ceny;
- odpowiedzialność za nieujawnione ryzyka;
- przekazanie dokumentów i aktywów;
- zakaz konkurencji oraz poufność, jeżeli są potrzebne.
Powiązane materiały
Przeczytaj także: skupowanie spółek, skup zadłużonych spółek, spółka z o.o. jako komplementariusz oraz przekształcenie spółki.
Pytania o zakup udziałów i zakup aktywów
Czy asset deal zawsze wyłącza długi spółki?
Nie. Zakres odpowiedzialności zależy od przedmiotu transakcji, umowy i przepisów dotyczących nabycia przedsiębiorstwa lub jego części.
Czy share deal jest prostszy?
Formalnie może być prostszy, ale wymaga dokładnego badania spółki, ponieważ nabywca kupuje udziały w podmiocie z jego historią i zobowiązaniami.
Co jest najważniejsze w due diligence?
Kompletność danych o finansach, podatkach, umowach, majątku, sporach i zabezpieczeniach oraz porównanie ich z oświadczeniami sprzedającego.
Materiał informacyjny. Model transakcji należy dobrać do aktywów, zobowiązań, zgód i celu inwestora.
Materiały do zaplanowania transakcji
Główne porównanie ekonomicznych i prawnych skutków modeli znajdziesz w artykule sprzedaż udziałów czy aktywów. Przy spółce z zobowiązaniami przejdź następnie do przewodnika transakcyjnego dla zadłużonej spółki, procesu due diligence i sprzedaży spółki oraz weryfikacji nabywcy.