Prokura - zakres, rodzaje, ustanowienie i odwołanie

Kiedy przedsiębiorca korzysta z prokury?

Prokura to szczególnego rodzaju pełnomocnictwo, którego może udzielić przedsiębiorca podlegający obowiązkowi wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej albo do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. W przeszłości istniał spór co do tego czy osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą może ustanowić prokurenta czy uprawnienie to dotyczy jedynie spółek, jednak nowelizacja brzmienia przepisu art. 109¹ rozwiała wszelkie wątpliwości i obejmuje ona przedsiębiorców podlegających obowiązkowi wpisu do CEIDG albo rejestru przedsiębiorców KRS. Warto również wskazać, że z prokurą łączą się dwa zwroty - ustanowienie jej oraz jej udzielenie.

Rozróżnienie to ma szczególne znaczenie w spółkach: ustanowienie prokury jest decyzją wewnętrzną podejmowaną zgodnie z zasadami prowadzenia spraw, a jej udzielenie wymaga właściwej reprezentacji przedsiębiorcy. W spółce jawnej zasady prowadzenia spraw i reprezentacji trzeba odczytać łącznie z umową; opisuje je strona usługi dotyczącej spółki jawnej. Prokurę trzeba ujawnić w rejestrze. Wpis ma charakter deklaratoryjny. Sprawdzając umocowanie na dzień podpisania umowy, sięgnij także do dokumentu udzielenia prokury.

Zakres umocowania prokurenta

Zakres prokury jest niezmiernie szeroki i obejmuje uprawnienie do dokonywania wszelkich czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzoną działalnością. Co więcej, nie można jej ograniczyć ze skutkiem wobec osób trzecich (poza wyjątkami przewidzianymi w samej ustawie o czym za chwilę) co wynika z ustawowo określonego zakresu jej umocowania. Oczywiście, brak przeszkód, aby doszło do wewnętrznego ograniczenia zakresu umocowania prokurenta, tj. w stosunku pomiędzy reprezentowanym przedsiębiorcą a prokurentem, jednakże nie ma to żadnego wpływu na ważność dokonywanych czynności, a jedynie może prowadzić do odpowiedzialności prokurenta wobec reprezentowanego przedsiębiorcy.

Do niektórych czynności sama prokura nie wystarcza. Prokurent potrzebuje pełnomocnictwa do konkretnej czynności. Do tych czynności, zgodnie z przepisem art. 109³ zaliczamy zbycie przedsiębiorstwa, dokonanie czynności prawnej na podstawie której następuje oddanie go do czasowego korzystania, zbywania i obciążania nieruchomości. Przez zbycie przedsiębiorstwa należy rozumieć nie tylko jego sprzedaż (bądź sprzedaż części tego przedsiębiorstwa), ale również inne umowy zobowiązujące do przeniesienia własności (zamiana, darowizna).

Czynności wymagające osobnego pełnomocnictwa

Zbycie przedsiębiorstwa oznacza przy tym zawarcie zarówno umowy zobowiązującej do przeniesienia własności przedsiębiorstwa, jak i umowy rozporządzającej. Pod pojęciem oddania przedsiębiorstwa do czasowego korzystania rozumiemy przede wszystkim wydzierżawienie go ale również ustanowienie na nim użytkowania. Jeśli chodzi o zbycie nieruchomości to mowa tu o  o takich czynnościach, jak: sprzedaż nieruchomości, jej zamiana i darowizna, a także zawarcie jakiejkolwiek innej umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości. Pod pojęciem zbycia nieruchomości kryje się także umowa rozporządzająca własnością nieruchomości, która zostaje zawarta w wykonaniu uprzednio zaciągniętego zobowiązania do zbycia nieruchomości.

Art. 109³ k.c. wymaga pełnomocnictwa do poszczególnej czynności przy zbyciu i obciążeniu nieruchomości, np. hipoteką lub służebnością. Nie należy automatycznie utożsamiać ustanowienia prawa rzeczowego z każdą umową najmu lub dzierżawy pojedynczej nieruchomości. Zakres umocowania ocenia się według treści i skutku planowanej czynności; oddanie całego przedsiębiorstwa do czasowego korzystania jest odrębnie objęte ustawowym wyłączeniem. Podstawa: art. 109¹-109⁸ Kodeksu cywilnego.

Będzie mógł tych czynności dokonać jedynie po uzyskaniu dodatkowego umocowania od przedsiębiorcy. Tak szeroki zakres prokury pociąga za sobą również konieczność udzielenia jej na piśmie pod rygorem nieważności. Co więcej, prokurentem może być jedynie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych.

Rodzaje prokury i sposób reprezentacji

Przed podpisaniem umowy porównaj osoby składające podpisy ze sposobem reprezentacji ujawnionym w aktualnym odpisie. Jeśli dołączono osobne pełnomocnictwo, zapisz jego datę, mocodawcę i czynność, którą obejmuje, obok wersji umowy przeznaczonej do podpisu.

Budzącym największe kontrowersje aspektem prokury jest jej rodzaj. Prokura, podobnie jak pełnomocnictwo może zostać udzielona jednej bądź wielu osobom. Jeśli prokura została udzielona kilku osobom to mogła zostać im udzielona łącznie (prokura łączna) lub oddzielnie (prokura samoistna). To czy została udzielona prokura samoistna czy też łączna powinno zostać ujawnione we właściwym rejestrze. Jeśli chodzi o prokurę łączną to konieczne jest wyróżnienie tak zwanej „prokury łącznej niewłaściwej” czyli takiej, w której prokurent  powinien  współdziałać z inną osobą, której umocowanie nie wywodzi się z oświadczenia woli mocodawcy, ale z tego, że ta inna osoba jest członkiem organu mocodawcy (np. 

w przypadku spółek kapitałowych) albo jego przedstawicielem ustawowym (w przypadku handlowych spółek osobowych). Ustawową regulacją prokury łącznej niewłaściwej jest przepis art. 109⁴ § 1¹ k.c., który stanowi, że: „prokura może obejmować umocowanie także albo wyłącznie do dokonywania czynności wspólnie z członkiem organu zarządzającego lub wspólnikiem uprawnionym do reprezentowania handlowej spółki osobowej”. Abstrahując od współdziałania prokurenta z członkiem zarządu lub wspólnikiem spółki osobowej w ramach prokury, ustawa niejednokrotnie określa sposób reprezentacji przedsiębiorcy w taki sposób, że reprezentacja ta wymaga współdziałania członka organu przedsiębiorcy z prokurentem.

W przypadku spółek kapitałowych przepisy art. 205 § 1 oraz art. 373 § 1 KSH stanowią, że jeżeli zarząd jest wieloosobowy, brak określenia sposobu reprezentacji w umowie spółki z o.o. (statucie spółki akcyjnej) oznacza, że do składania oświadczeń w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu albo jednego członka zarządu łącznie z prokurentem. Różnica między “współdziałaniem” obu rodzaju podmiotów w ramach reprezentacji oraz w ramach prokury, oprócz źródła (oświadczenie woli mocodawcy udzielającego prokury albo umowa, statut lub art. 205 § 1 i art. 373 § 1 KSH) polega na odmiennym zakresie ich umocowania. Współdziałanie prokurenta i członka zarządu (wspólnika spółki osobowej) w zakresie reprezentacji (organicznej) należy więc oceniać stosownie do zakresu umocowania zarządu (wspólnika), współdziałanie tych samych osób w ramach prokury - zgodnie z zakresem umocowania prokurenta. Odrębnie opisujemy także odpowiedzialność członków zarządu.

Przeniesienie, odwołanie i wygaśnięcie prokury

Prokura jest nieprzenoszalna - prokurent nie może przenieść swoich uprawnień na inną osobę. Świadczy to o bardzo silnej więzi pomiędzy prokurentem a podmiotem udzielającym prokury. Jednocześnie prokurent może ustanowić pełnomocnika do poszczególnej czynności bądź pewnego rodzaju czynności. Chodzi tu jednak wyłącznie o czynności mieszczące się w granicach jego umocowania. Pełnomocnik, którego ustanowił prokurent działa w imieniu i na rzecz mocodawcy a więc przedsiębiorcy, który uprzednio udzielił prokury.

Prokura może zostać odwołana w każdym czasie, z zastrzeżeniem konieczności ujawnienia zmiany we właściwym rejestrze. Przepisy kodeksu cywilnego nie wskazują, że konieczne jest podanie przyczyny odwołania prokury. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący,  a przedsiębiorca nie może się zrzec wynikającego z niego uprawnienia. Prokura wygasa zaś w przypadku wykreślenia mocodawcy z rejestru, otwarcia likwidacji, ogłoszenia upadłości, przekształcenia przedsiębiorcy, śmierci prokurenta czy ustanowienia kuratora na podstawie art. 42 § 1 k.c.. Jednocześnie, utrata przez przedsiębiorcę zdolności do czynności prawnych nie powoduje wygaśnięcia prokury.

Jak widać, instytucja prokury jest niezmiernie ciekawa zarówno z teoretycznego jak i z praktycznego punktu widzenia. Powołanie prokurenta może być dla przedsiębiorców ogromnym ułatwieniem, ponieważ to on będzie reprezentował spółkę na zewnątrz w wielu czynnościach. Jednocześnie przepisy Kodeksu cywilnego ograniczają prokurę w ten sposób, że prokurent nie jest upoważniony do dokonywania najbardziej istotnych czynności takich jak zbycie nieruchomości czy przedsiębiorstwa.  Przedsiębiorca ma ogromną dowolność w odniesieniu do sposobu ukształtowania prokury i sposobu jej wykonywania dzięki czemu może zrobić to w sposób, który najbardziej mu odpowiada. Z całą pewnością ta instytucja to ogromne ułatwienie dla przedsiębiorców.

Rodzaje prokury - porównanie

Jak ustanowić prokurę?

1. Sprawdź, kto jest uprawniony do podjęcia decyzji wewnętrznej.
2. Przygotuj uchwałę lub oświadczenie o ustanowieniu prokury.
3. Uzyskaj pisemne oświadczenie prokurenta o przyjęciu funkcji, jeżeli jest potrzebne.
4. Ustal rodzaj prokury i sposób współdziałania.
5. Zgłoś prokurę do właściwego rejestru.
6. Przekaż bankom i kontrahentom aktualne zasady reprezentacji.

Czego prokurent nie może zrobić sam?

Prokura nie obejmuje bez dodatkowego umocowania zbycia przedsiębiorstwa, oddania go do czasowego korzystania ani zbycia lub obciążenia nieruchomości. Przy takich czynnościach trzeba sprawdzić wymaganą formę i udzielić właściwego pełnomocnictwa szczególnego.

Checklista dla przedsiębiorcy

• cel ustanowienia prokury;
• rodzaj i sposób wykonywania;
• zgodność z umową spółki i reprezentacją;
• zakres kontroli nad czynnościami prokurenta;
• aktualność wpisu w rejestrze;
• procedura odwołania i przekazania dokumentów.

Prokura a zwykłe pełnomocnictwo

Powiązane materiały

Przeczytaj także: organy spółki, oznaczenie przedsiębiorcy, hipoteka jako zabezpieczenie oraz przekształcenie spółki.

Pytania o udzielenie i odwołanie prokury

Materiał informacyjny. Zakres reprezentacji należy sprawdzić w aktualnym wpisie oraz dokumentach konkretnego przedsiębiorcy.

Aktualne źródła

Przy ocenie skutków prawnych warto sprawdzić aktualne brzmienie przepisów i orzecznictwa. Zebrane materiały znajdują się w hubie aktualizacji prawnych dla spółek.